Ebû Mûsa Câbir bin Hayyân (Arapça: ابو موسی جابربن حیان, Latince: "Geber" ya da "Geberus"; (al-Barigi Kabilesi / al-Azdi / al-Kufi / al-Tusi / al-Sufi), (doğum: 721, Tus, İran, Horasan; ölüm: 815, Kufe, Irak) Batıda daha ziyâde Geber olarak tanınan, Abbâsîler döneminde yaşamış ve İslâmiyet'te fen bilimlerinin temelini atmış olan Farsî çok yönlü bir fen bilgini; simyacı, kimyacı ve eczacı; fizikçi, astronom ve astrolog; tıp ve fizik tedavi uzmanı; mühendis, coğrafyacı, filozof ve sûfi.
Hayâtı
Tus, İran'da eğitimini aldıktan sonra Kûfe'ye göç etti. Câbir bin Hayyân bilinen ilk pratik Simya (Alşimi) âlimdir. Orta Çağ Avrupası'nın Simya alanına büyük ölçüde etki etmiş ve Kimya'nın da esasını oluşturmuştur. İmâm Câʿfer-i Sâdık'ın öğrencisidir.
İcatları
Kimyager ve Eczacı olan bir babanın oğlu olarak Câbir, Horasan'da doğmuş ve Yemen'de okuduktan sonra Kufe'ye giderek Abbâsî halifesi Harun Reşid'e saray âlimi olarak hizmet etmiştir.
Kimya dışında Eczacılık, Metalürji, Astroloji, Felsefe, Fizik ve Müzik gibi geniş alanda 400' ü aşan eser bıraktığı söylense de ancak 20 civarında eseri bugüne kalmıştır.
Nitrik asit, hidrojen klorür ve sülfürik asit'in rafine ve kristalize yöntemlerini bulduğu Kral suyu'nu icat ettiği ve dietil eter, sitrik asit, asetik asit ve tartarik asiti keşfetiği düşünülmektedir. "İmbik" (الأنبيق al-inbiq) geliştirmiş ve kendisinin ortaya attığı baz kavramıyla Kimya'nın gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Ayrıca daha sonra zehirli olan arsenik tozunu elde eden ilk kişidir.
Agathondaemon, Hermes Trismegistus, Pisagor ve Sokrates'i saydığı ve Eski Yunan, Eski Mısır ve Şia Sufizminden etkilendiği düşünülmektedir.
Eserlerinden 12. yüzyılda Latinceye çevrilmiş olan Kitab al-Kimya adlı eseri, "Simya/Alşimi" ve "Kimya" kelimelerinin kökeni olmuştur.
Canlıların kendiliğinden oluşumu ve suni yolla canlı üretme" fikrini savunmaktaydı. Cabir'e göre Allah ilk önce dört unsuru yani hava, su, ateş ve toprağı yarattı, sonra da onlardan maden, bitki, hayvan ve insan varlıklarının oluşumunu ve üremesini "irade" etti. Temelde ilahi yaratma fikrini kabul eden Câbir, bazı bitki ve hayvan türlerinin, hatta ilk insanın, kendiliğinden vücut bulduğunu kabul etmekten öte, minerallerin, bitkilerin, hayvanların ve insanların suni olarak laboratuvarda üretilebileceğini bile iddia etmektedir. Câbir, kendiliğinden oluşu tevlid ve tevellud, suni oluşumu tevalud ve tekvin, ilahî yaratma fikrini de kevn ve halk terimleriyle açıklamaktaydı.
Başvuru kitapları
History of Analytical Chemistry By Ferenc Szabadváry, P 11,ISBN 2-88124-569-2.
The Historical Background of Chemistry By Henry Marshall Leicester, P 63.
Alchemy, Eric John Holmyard, P 68.
Dragon's Brain Perfume an Historical Geography of Camphor, Robin Arthur Donkin, P 137.
The Grand Contraption The World as Myth, Number, and Chance, David Allen Park, P 229.
Cosmology in Gauge Field Theory and String Theory, By David Bailin, Alexander Love, P 181.
The New Book of Knowledge, ISBN 0-7172-0517-7, Page 446.
The Biology of Alcoholism, By Benjamin Kissin, Henri Begleiter, P 576.
Medieval Science, Technology, and Medicine, By Thomas F. Glick, Steven John Livesey, Faith Wallis, ISBN 0-415-96930-1, P 280
A History of Chemistry By Forris Jewett Moore, P 15.
E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 By M. Th. Houtsma, E. van Donzel, ISBN 90-04-08265-4, P 989.
In Old Paris, by Robert W. Berger, P 164, ISBN 0-934977-66-6.
Chemical Essays By Richard Watson, P 68
Jabir9 Nisan 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2007.
Ahmad Y Hassan, Arabic Alchemy19 Kasım 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ya da Fars
A Dictionary of the History of Science by Anton Sebastian - p. 241
The Alchemical Body By David Gordon - p. 366
The Structure and Properties of Matter by Herman Thompson Briscoe - p. 10
The Tincal Trail: A History of Borax by Edward John Cocks, Norman J. Travis - p. 4
William Royall Newman, Gehennical Fire: The Lives of George Starkey, an American Alchemist in the Scientific Revolution, Harvard University Press, 1994. pg 94: "According to traditional bio-bibliography of Muslims, Jabir ibn Hayyan was a Persian alchemist who lived at some time in the eight century and wrote a wealth of books on virtually every aspect of natural philosophy"
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi: tr.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi: islamansiklopedisi.org.tr
- English Wikipedia: en.wikipedia.org
Sıkça sorulan sorular
- Câbir bin Hayyân kimdir?
- Deneysel kimyanın babası; damıtma, kristalizasyon gibi yöntemleri ve laboratuvar düzenini geliştiren bilgin.
- Câbir bin Hayyân ne zaman yaşadı?
- VIII. yüzyıl
- Câbir bin Hayyân hangi alanda öne çıktı?
- Kimyager